نسخه چاپی ارسال به دوستان


فیروزه جدید


  
در ازدحام این همه قرمز
مرتضی کاردر  ۱۳۸۶/۰۶/۲۵
نگاهی به مجموعه سبزها قرمزها سروده‌ی صادق رحمانی

«سبزها قرمزها» تازه­ترین مجموعه شعر «صادق رحمانی» است. پیش از این از او دو مجموعه «با همین واژه­های معمولی» (1372نشرمحراب اندیشه) و «همه چیزها آبی است» (1375نشر همسایه) منتشر شده بود. حالا مجموعه سوم او پس از ده سال فترت شاعرانه منتشر شده است.
در انتهای این کتاب شش یادداشت آمده است که جملگی در ستایش محتویات آن نگاشته شده و به اندازه کافی به محاسن کتاب پرداخته­اند. در این نوشته ـ‌بدون این که بخواهم منکر ارزش‌های این کتاب شوم ـ سعی کرده­ام به ضعف‌های آن بپردازم.
تذکر! این نکته ضروری است که در ازدحام خسته‌کننده انبوه مجموعه شعرهایی که معمولا آکنده از تصویرها و فضاهای غریب و مقلدانه بی‌هویت است، خواندن مجموعه­هایی مثل «مگر سکوت خداوند»(1)، «گنجشک ناتمام»(2) و «سبزها قرمزها» فرصتی است برای بازگشت به لحظه­های ازلی‌ـ‌‌ابدی شعر؛ فرصتی که چند سالی است کم‌تر دست می­دهد.
 
طرح روی جلدرباعی نیمایی
صادق رحمانی سرودن شعر را با دوبیتی و رباعی آغاز کرد و بعدها به قالب­های دیگر روی آورد. چه قالب­های کلاسیک‌(‌غزل‌، مثنوی و ...‌) و چه قالب­های نو‌(از شعرهای نیمایی گرفته تا شعرهای سپید کوتاه "‌همه چیزها آبی است"). بر پیشانی مجموعه "سبزها قرمزها" آمده است "صد رباعی نیمایی"؛ انگار شاعر پس از تجربه عرصه­های مختلف در قالب‌های کلاسیک و نو دوست داشته است از باب "کل شیء یرجع الی اصله" و "هر کسی کو دور ماند از اصل خویش..." دوباره به قالب مورد علاقه خود (رباعی) بازگردد. چه این‌که این تعلق خاطر زمانی که رحمانی مشغول تجربه قالب‌های نو بود نیز با او همراه بود:
 پشت بام گرما
 شب تابستان بود
 کوزه­ای
 و کتابی که از آن ابر رباعی می­ریخت ... (‌همه چیزها آبی است‌)
تعلق خاطری که در نوع خود جالب و قدری عجیب است.
غزل نیمایی، قصیده نیمایی، رباعی نیمایی و اصطلاحاتی از این دست چندان ناآشنا نیستند و در بیست‌- ‌سی سال گذشته بارها تکرار شده­اند. اولین تصوری که با شنیدن این اصطلاحات به ذهن خطور می­کند این است که مثلا غزل نیمایی غزلی است که شاعر در آن سعی کرده است با توجه به اتفاقاتی که در شعر امروز افتاده است ـ که نقطه آغاز و مرکز ثقل آن نیما بوده است ـ به سراغ قالب غزل برود و تلاش کند با حفظ اصول کلاسیک این قالب، حرف‌های تازه­ای در آن بزند. بدیهی است که این تعریف به شرطی صادق است که -برخلاف بسیاری از منتقدان امروز- قائل به تمایز میان غزل به عنوان یک قالب و تغزل به عنوان روح و جوهر غزل باشیم و نوگرایی­های صورت گرفته در شعر پس از نیما را محدود به صورت شعر ندانیم.
حالا کمی راحت­تر می­توانیم درباره اصطلاح رباعی نیمایی بحث کنیم و به این نتیجه نه­چندان دشوار برسیم که رباعی نیمایی هم رباعی­ای است که در آن شاعر سعی می­کند تحولات صورت گرفته در شعر امروز را در قالب رباعی بیازماید. باز هم به این شرط که مثلا مرگ­اندیشی به عنوان روح و جوهره رباعی‌(دست‌کم نزد بزرگ‌ترین رباعی­سرای کلاسیک فارسی؛ خیام‌) با قالب آن اشتباه نشود که ظاهرا برای "صادق رحمانی" این اشتباه رخ داده است.
پس مجموعه سبزها قرمزها می­تواند هر چیز دیگری باشد جز رباعی نیمایی؛ به این دلیل ساده که ویژگی‌های کلاسیک قالب رباعی در آن رعایت نشده است.

این همه پاورقی
"مقصود هر شاعری از سرودن شعر فقط تا آن‌جا که در متن تجلی پیدا کرده است اهمیت دارد"(3) درباره این جمله مهم فرمالیست­ها در این سال‌ها آن‌قدر بحث شده است که نیازی به توضیح اضافه دیگری نداشته باشد. اما شاعر، این اصل بدیهی را نیز نادیده گرفته است. شعرهای نه­چندان کم‌شماری در این مجموعه وجود دارند که مخاطب با خواندن خود آن‌ها نمی­تواند به همه مقصود شاعر پی ببرد. بلکه باید پاورقی شعرها را بخواند و هنگام خواندن دوباره شعر آن‌ها را نیز به متن الصاق کند تا همه مقصود شاعر را دریابد. اتفاق بدتر جایی رخ می­دهد که برخی از این شعرها را بدون الصاق پاورقی اصلا نمی­توان شعر دانست.
 
رهایی یک
در گوشه متروکه یک قبرستان
گوری تنها
          با نام رضا
آزاد و رها
بدون خواندن پاورقی به هیچ وجه معلوم نمی­شود که منظور شاعر از "با نام رضا" این بوده است که بر این سنگ قبر هیچ چیز به جز یک نام (رضا) نوشته نشده است‌.
 
برگ نخل
گیسوی بلند نخل
                  بر شانه باد
مثل پر طاووس که در آب افتاد
در پاورقی آمده است‌:‌ "‌طاووس وقتی بال می­گشاید‌، هستی زیبایی را فراچشم می­آورد‌. گویی تصویر نخل با آن بال­های فراز شده در باد و باران‌، تصویری از طاووس است‌. تش­باد ... تش­باد جنوب مثل رودی جاری ست...‌"‌!. فکر می­کنید مخاطب این همه توضیح به ویژه سطر آخر آن را از کجا باید بفهمد؟!
 
جالب این‌جاست که این پاورقی­ها گاه شعرتر از متن درآمده­اند. چه این‌که "شهرام میرشکاک‌" عنوان یادداشت خود در انتهای کتاب ـ‌که نثر آن به شدت یادآور نثرهای درخشان برادرش یوسف‌علی میرشکاک است‌ـ را "پاورقی­های شاعرانه" گذاشته است:
یک بار آتش­ها خودشان را به پتوی پنبه­ای پدرم رسانیده بودند‌، پدرم هراسان بیدار شد‌. آتش ـ که از خجالت سرخ شده بود‌ـ خاموش شد... اما دلم هنوز می­سوزد (سطرهایی از پاورقی شعر کبریت)
وقتی این گل وحشی‌، پیر می­شود‌، فضای دشت ـ باد که می­آید ـ پر از برف قاصدک­هاست‌. در خانه­ها هر کسی چشم به راه مسافری‌(‌سطرهایی از پاورقی شعر انتظار‌)
 
در بعضی پاورقی­ها نیز شاعر توضیحاتی داده است که به نوعی نقض غرض محسوب می­شوند:
زادروز
بوی خبری نیست در این گرماگرم
در روز نخست ماه پنجم ـ مرداد ـ
جز پچ پچ بادگیرها با تش­باد
در پاورقی آمده است‌: وقتی من از مه آمده بودم‌، پدرم در صفحه اول قرآن نوشته بود‌: "‌تولد نورچشمی­ام محمدصادق در بیست و نهم تیر ماه 1344ش .‌..‌" اما طبق شناسنامه­ در اول مرداد 1343 در گراش به دست روشن "مش زیور" ( پرسش نگارنده: این نکته هم در شناسنامه آمده است‌؟! ) به دنیا آمده­ام‌.
اگر واقعا شاعر در بیست و نهم تیر به دنیا آمده است واقعا چه علتی دارد که برای روز تولد غیر واقعی خود شعر بگوید جز ضرورت قافیه‌؟! ـ که در بخش بعد به آن خواهم پرداخت‌ـ‌. حالا که برای این روز تولد کاذب شعر گفته است چه ضرورتی دارد که آن‌را به مخاطب توضیح دهد؟ رجوع کنید به مجموعه "‌من سادق نیستم".
در خلال این پاورقی­ها ما اطلاعاتی درباره خانواده و دوستان دوره کودکی و نوجوانی شاعر و اهالی خون‌گرم گراش و ... نیز به دست می­آوریم که البته شاعر می­توانست برای این کار دفتر خاطرات دیگری تدارک ببیند ... .
 
هایکوی فارسی !
تلقی شاعر از هایکو نیز از دیگر مسائل این کتاب و نمونه متقدم آن یعنی کتاب "گنجشک ناتمام" "علی میرافضلی" است. این‌که تعداد هجاهای هایکو در زبان ژاپنی محدود است و در آن زبان دارای وزن است به هیچ وجه نمی­تواند دلیل خوبی باشد برای این‌که هایکو در همه زبان‌های دیگر هم وزن عروضی داشته باشد. همان‌گونه که در نقدهای انتهای کتاب هم آمده است هایکو به عنوان یک قالب کوتاه در همه جای جهان مورد اقبال عمومی شاعران قرار گرفته است. (‌در هر جایی با حفظ برخی از ویژگی‌ها) یقینا وزن عروضی در صدر این ویژگی‌ها قرار ندارد.
شاعر تلاش بسیاری برای حفظ وزن عروضی و ایجاد قافیه در شعرها داشته است‌ (‌احتمالا در جهت اثبات رباعی نیمایی‌) این مسأله در شرایطی که تعداد کلمات هر شعر معمولا از ده پانزده کلمه بیشتر نمی­شود به شدت دست و پای شاعر را بسته است و سبب شده است که کلمات بسیاری به خاطر وزن و قافیه فدا شوند؛ آن‌قدر که بعضی از شعرها نامفهوم به نظر می­­آیند و بعضی دیگر ناتمام. (مثل شعرهایی که در بالا مورد بحث قرار گرفت)
این مسأله گاه به غلط­های دستوری و ضعف تألیف­های ابتدایی در شعرها منجر شده است. علاوه بر این‌که شعرها کماکان از تحمیل وزن عروضی و تصنع قافیه رنج می­برند. مثل کلمه سه قاب در شعر زیر:
دیگر نه هیاهوی دولولی نه سه قاب / در خلوت این گورستان / آنک آنک / حسنقلی خان / در خواب
 
هنوز هم همه چیزها با همین واژه­های معمولی آبی است
فکر می­کنم هنوز هم بهترین سروده­های صادق رحمانی شعرهای سپید کوتاهی است که ابتدا بعضی از آن‌ها در مجموعه نخست او با همین واژه­های معمولی آمده بودند و بعدها پایه اصلی مجموعه دوم او "همه چیزها آبی است" را شکل دادند. خوشبختانه شاعر آگاهانه فصلی از این کتاب را به این شعرها اختصاص داده است. حالا اصلا معلوم نیست آیا شاعر این شعرها را ـ‌که ویژگی‌های دیگر شعرهای کتاب را ندارند‌ـ نیز رباعی نیمایی می­داند یا نه؟ و اگر نمی­داند چرا همه این‌ها را رباعی نیمایی محسوب کرده و بر پیشانی کتاب نوشته است "مجموعه یک‌صد رباعی نیمایی"؟!
نوشته­ام را با یکی از همین شعرها به پایان می­برم. شعر درخشانی که باید آن را یکی از بهترین نمونه شعرهای کوتاه فارسی و یقینا بهترین کار صادق رحمانی به حساب آورد.
روی رفتار سیم­ها / گنجشک / من / پر از حسرت درخت شدن
 
پانوشت­ها:
(1) ـ محمد شریفی نعمت­آباد، مگر سکوت خداوند، نشر مفرغ نگار،1382
(2) ـ علی میر افضلی، گنجشک ناتمام، نشر همسایه ،1382
(3) ـ حسین پاینده، نقد ادبی و دموکراسی،1385، صفحه 45

لینک مستقیم
     نظرات     

هنوز هیچ نظری ارسال نشده است.

 

طراحی سایت، هاست (هاستینگ)، ثبت دامنه - رادکام