نسخه چاپی ارسال به دوستان


فیروزه جدید


  
اینک رستگاری در غبار مراکش
محمدرضا محقق  ۱۳۸۶/۰۵/۰۹
نقد و تحلیلی بر فیلم سینمایی ‌‍«بابل» ساخته الخاندرو گونزالس اینارتیو

بسیاری از نکات فنی و ساختاری مورد علاقه­ی نویسنده که در فیلم بابل ظهور و بروزی دوست‌داشتنی و عجیب دارد، به خاطر علاقه افسار گسیخته و سرطانی او به مباحث کلامی و تریلر الخاندرو گونزالس اینارتیو (عشق سگی، 21 گرم و بابل)، دقیقاً با رویکردی سخت­افزارانه با برخوردی سرشار از اعتماد به نفس با فیلم‌نامه (در ساختار و درامازیزاسیون) همراه است.
این حرکت در عشق سگی محک خورد، در 21 گرم به ظهور و بروزی جهان‌شمول رسید و در بابل با پشتوانه­ی پرداخت­های سهمگین و رشک برانگیزش (به ویژه در اثر پیش از آخر او؛ یعنی «21 گرم» که به لحاظ پس ساختاری فیلمنامه، در جهان رو به گذار از سینمای دیروز به طبیعت غیر طبیعی امروز و فردای مخاطبین، اثری کاملاً پست‌مدرن است) همه­ی ما دنبال کنندگان حرفه ای «سینما» را به تأمل واداشت.
به نظر می­رسد درباره­ی فیلم «بابل» هم پیش از این که بخواهیم به رویکرد آمریکایی­محورِِ اثر و پرداخت جلوه­های تفکر غربی بر پدیده­ی «جهانی شدن» - این تعبیر به شدت چالش برانگیز و ابهام‌زا - بپردازیم، بنابر مبانی اخلاقی موظفیم درباره­ی فیلم‌نامه گفت­و­گو کنیم و از آن به عنوان تلقی درست کارگردان و دستاورد آن که همانا سازه­ی اصیل سینما بودن «فیلم‌نامه» و خروجی به شدت سازگار و متناسب با این تلقی، یعنی جلوه‌یابی کیفی و کامل و سرشار از مضمون در قالب بیانی و شیوه روایی­اش است، یاد کنیم.
فیلم «بابل» ساختاری (قبل از مدرن بودن و بلکه به پست‌مدرن کنایه زدن) «منسجم» دارد. در انسجام ساختار فیلم‌نامه بر خلاف باور واپس­گرایان سنت‌زده و کلاسیک گزیده­ی سینما، بیش و پیش از هر چیز درک درست از ساختار مورد علاقه کارگردان مهم است و سپس شناخت و آمارگیری آشکار و دقیق از میزان توانایی او در خلق «سینمایی» این ساختار.
به عقیده من هر چند دو فیلم «21 گرم» و «بابل» آثار منسجم و موفقی بوده و دارای عناصر و مؤلفه­هایی مانند نسبت‌سنجی موقعیت، دیالوگ‌پردازی سنتی، فلاش‌بک­ها و فلاش‌فورواردهای شگفت­آور و رستاخیزی و اعتماد به نفس فوق العاده در پردازش پازل ریز و کشنده‌‌‌موقعیت، فضا، شخصیت، روایت، میزانسن، دکوپاژ و بسیاری از داشته­های مهم و تأثیرگذار دیگر هستند؛ اما اساسی­ترین نکته­ای که در آن­ها وجود دارد و گفتن آن نیز «ساده» به نظر می­رسد، اصل بسیار پیشرفته، فعال و پر هیاهوی «شناخت سینما» است. اساساً گنجایش و شایستگی «هنر» و به ویژه بزرگی، زیبایی و «ارزش» سینما در «پیشروی» و ایستای نبودن آن است.
به یاد داشته باشیم «درک سینما» تنها به معنای دانستن تاریخ سینما و مطالعه و گاه عملی ساختن ناتمام نظریه­های کتاب بوردول و تامسون و … نیست؛ زیرا استفاده از شناخت و توجه به تجربه برای «کشف» نیز از دیگر آثار «درک سینما» می­باشد؛ «کشفِ» شاهرگ­های جدید برای رسیدن به دستاوردی جذاب و این جذابیت با هزار و یک قاعده و بی­قاعدگی و هزار و یک ترفند ثمره­اش «چیزی» جدیدی است که ما آن را «سینما» می­نامیم.
مطمئن باشید «بابل» پیش از آن که با فیلم‌نامه­ی خاص، امروزی (نو، جلوه‌دار و دوست‌داشتنی برای ما امروزی­ها) و دقیق­اش متعلق به امکانات و تکنولوژی شگفت­آور و مهار ناشدنی سینمای امروز غرب باشد، وام‌دار و مرهون چیز مهم­تری به نام «سینما» به ما هو سینما است.
آن‌گاه این سینما، البته بی هیچ تعصبی نسبت به ساختارهای به قاعده در­آمده دیروزی و یا از هم گسیختگی آثار پوچ و بی‌بهره از هرگونه زیبایی‌شناسی (البته انسانی!) سینمای معروف به جشنواره­ای و گلخانه­ای­، به دنبال «کشف»های نو می­رود.
این اشاره­ها برای یادآوری فضای ساختاری، پشتوانه فکری و رهاوردهای تکنولوژیکی فیلم «بابل» بود برای رسیدن به داستان و ویژگی­های درام‌‌پردازی و روایت ویژه فیلم.
داستان فیلم چند لایه و تو در تو­، با قید زمان و مکان و شخصیت­های به هم پیوسته و در هم تنیده است. (چه چیزی آن­ها را در هم می­تند؟ انسان و طبیعت؟ خواسته و ناخواسته؟ به دلخواه یا به اجبار؟) و در این میان، این نگاه بیننده در پس پرده­ی رنگارنگ این داستان است که از مراکش به مکزیک و از آمریکا به … - شاید به جهان انتزاعی­تر از آنچه کارگردان توانسته در فیلم بگنجاند — در حرکت است. جهانی در پس پرده­ی رنگ دنیای سینما و یا حتی نزدیک و نزدیک­تر شدن به همان تعبیر پیش آمده و در ایهام و ابهام گرفتار گشته؛ اما همگانی و همه‌جایی و همزمانی «جهانی شدن»!
مشکلی نیست! ما می توانیم نگاه فلسفی ژرف، تاریخ‌مدارانه و بسیار کنجکاوانه به این فیلم داشته باشیم و در عین حال می­توانیم با نگاهی کاملاً غیر فلسفی به تماشای فیلم «بابل» بنشینیم.
شاید بپرسید و تعجب کنید که چرا در ردیف کشورهای به بازی کشیده شده در «بابل» نام «ژاپن» را نبردم. دلیلش این است که در ساختار معنایی و از شکل فیلم‌نامه خارج شده­ی این فیلم، حضور ژاپن، چندان پر رنگ نیست و یا شاید بتوانیم با جرأت و جسارتی بیشتر، ساختار پیرنگی دخترکان کرولال ژاپنی و آن «اکس ترکاندن­های» وسط خیابانی را چندان معتبر و جدی فرض نکنیم. در هر صورت، آفتاب آمد دلیل آفتاب! بی آن که قصد و نیتی خاص را در این‌باره معتبر و موجود بدانم به شما سفارش می‌کنم یک بار دیگر فیلم را ببینید و لوکیشن­ها و شخصیت­ها، فراز و فرودها و اهمیت داستان‌ شان در حرکت فیلم‌نامه و جور چینی معنای جهانی‌اش با حضور، امریکا، مراکش، مکزیک، ژاپن و … را مقایسه کنید.
برای بیننده بسیار جالب و نیز سوال برانگیز است که چگونه خواستگاه «جهانی شدن» در مدرن­ترین ورسیونش، یعنی سینما، آن هم در مدرن­ترین (پست مدرن­ترین؟!) ورژنش، یعنی ساختار درهم و طوفنده و پرآشوب فیلم «بابل»، ضمن بر ساختن یک پشتوانه تریلوژی‌مدار (به ویژه حضور برق‌آسا و بکر و نفس­گیر «21 گرم») با توجه به «ماوراء»، «اسباب غیر» و اشارت دادن به نوعی « معجزه» می­ماند.
در اخبار دینی و شرایع فلسفی و کلامی و حتی اخلاقی - مذهبی، توجه به «اسباب باطنی و غیبی» که در تار و پود اسباب ظاهری پنهان هستند و برای به مقصد رسیدن و به دست آوردن نتایج دنیوی، ظاهرترین ظواهرند، فراوان به چشم می­خورند و این موضوع از ظریف­ترین و جذاب­ترین موضوعات کلامی است که از آن به «قضا و قدر» هم تعبیر می­شود؛ اما جدای از تعبیرات چند گانه، آن­چه باقی ماند تعبیر ساده­ی «مسیر زندگی» است.
در برخورد با این پرسش­ها که زندگی ما را در چه مسیری پیش می­برد؟ باید حواس‌مان را متوجه کدام عوامل و نگاه­های‌مان را در پی چه عنصر محرک یا بازدارنده بگردانیم، توجه به «ماوراء» به نوعی رندانه و دقیق، برای ما جدی­تر می­شود.
از همه این­ها گذشته فیلم «بابل» واقعاً از جلوه­های دوست‌داشتنی و البته در خور و مهم، سینمای معناگرا و ماورائی برخوردار است.
ریزپردازی­های فیلم‌نامه­ای، پرداخت تصویری جذاب، شیوه­ی روایی ویژه و درگیر کننده و … ما را متوجه «عالم» می­کند که از فرط روشنی و وضوح و «دیدار»ی، توانایی دیدنش را نداریم!
فیلم با رخدادی بسیار ساده شروع می­شود؛ پسرکی چوپان برای آزمایش اسلحه­اش، با نفرت از فروشنده دروغگویی که یک کیلومترش ?? متر هم نیست و با خیال راحت از این که هیچ اتفاقی نمی­افتد، گلوله­ای را به سمت اتوبوس جهان‌گردهای امریکایی شلیک می‌کند و با این شلیک ساده که ممکن است در هر لحظه میلیون­ها بار در گوشه‌گوشه­ی جهان رخ دهد و آب هم از آب تکان نخورد و از آن خبر نداشته باشیم و یا خبری به ما نرسد! سبب به هم ریختن بخشی از جهان متمدن؛ اما بسیار بدوی و ساده امروز می‌شود و این پرسش­ها ذهن بیننده را درگیر می­کند که چرا مراکش؟ چرا مسلمانان؟ چرا آن صحنه­ی چندش­آور، طولانی و خفه­کننده­ی عروسی آن مرد مکزیکی با آن مادر بی‌قرار و دلواپس؟ چرا در میان این همه دهاتی عقب‌مانده سیه‌چرده که با آن وضع دردناک و چندش‌آور دست­ها را تا آرنج داخل کاسه­ی غذا می­برند؟ آیا تنها همان راهنمای امریکایی­ها، آدم است و دیگران چیزهایی شبیه آدم هستند؟! و صدها «چرا»ی دیگر که متأسفانه سینمای یک طرفه غرب، هیچ‌گونه پاسخ قانع‌کننده، هر چند کوتاه به آن­ها نمی­دهد.
متأسفانه!

لینک مستقیم
     نظرات     

هنوز هیچ نظری ارسال نشده است.

 

طراحی سایت، هاست (هاستینگ)، ثبت دامنه - رادکام